Diuna w relacji. Dlaczego wolimy milczący konflikt od prostej prośby o przytulenie?

W kultowej powieści science fiction „Diuna” pojawia się określenie na to, jak wyglądają tamtejsze walki i polityczne intrygi. Bohaterowie mówią, że to „finta w fincie w fincie… zdająca się nie mieć końca”.

Słowo ”finta” pochodzi ze sportu (np. z szermierki czy piłki nożnej) i oznacza po prostu ”zwód, markowany atak”. Udajesz, że robisz ruch w lewo, żeby przeciwnik tam się odsłonił, ale Ty już przewidziałeś jego reakcję i atakujesz w prawo. W świecie „Diuny” – pełnym spisków i wrogów – takie skomplikowane, wielowarstwowe planowanie pozwala przeżyć.

Jak to jest w naszym codziennym, realnym życiu? Ta sama strategia staje się wewnętrznym więzieniem.

Jak nieświadomie budujemy „finty” we własnej głowie?

Większość z nas nie walczy o władzę nad galaktyką, ale nasze mózgi i tak potrafią pisać scenariusze godne najlepszych strategów. Robimy to z jednego powodu: panicznie boimy się zranienia, oceny i odrzucenia. Zamiast zaryzykować i sprawdzić, co naprawdę się wydarzy, zaczynamy grać w głowie w skomplikowane szachy.

W psychologii poznawczej to zjawisko wiąże się z tzw. Teorią Umysłu (Theory of Mind). To naturalna zdolność ludzkiego mózgu do domyślania się, co myślą, czują lub planują inni. Problem pojawia się wtedy, gdy ta funkcja zaczyna działać zbyt intensywnie. Zamiast zdrowej empatii, zaczynamy projektować na innych własne lęki i tworzyć wspomniane „finty”.

Weźmy klasyczny przykład z życia par: masz za sobą potwornie ciężki dzień, czujesz wieczorem przytłaczającą samotność i potrzebujesz bliskości. Co w tym momencie robi Twój mózg?

1. Pierwsza warstwa (Nadaktywna Teoria Umysłu): Zamiast po prostu podejść i poprosić o wsparcie, zaczynasz „czytać w myślach” partnera: „On widzi, że jestem smutna, ale woli przeglądać telefon. Gdyby mu zależało, sam by podszedł i mnie przytulił. Nie będę się narzucać”. Reagujesz na swój własny, czarny scenariusz, a nie na rzeczywistość.

2. Druga warstwa (Samo-blokada): Twój mózg idzie głębiej i próbuje „chronić” Twoją dumę: „Nie powiem ani słowa. Jeśli muszę prosić o czułość, to ona nie ma żadnej wartości. Odwrócę się plecami i też będę milczeć – niech zobaczy, jak to jest”. Sam odcinasz się od kontaktu, by uniknąć ryzyka, że partner odpowie czymś niesatysfakcjonującym.

3. Trzecia warstwa (Pozorne bezpieczeństwo): Leżycie obok siebie w łóżku. W pokoju panuje lodowata cisza. Twój mózg gratuluje sobie „zachowania twarzy” i wygrania tej rundy milczenia.

W rzeczywistości stworzyłeś tak skomplikowaną finto-strategię, że całkowicie zakopałeś swoje prawdziwe, autentyczne potrzeby. Żyjesz w świecie swoich założeń, a efektem końcowym jest potworna, samotna noc we dwoje.

Gdzie w tym wszystkim jest psychoterapia Gestalt?

W psychoterapii Gestalt idziemy w całkiem odrwotnym kierunku niż bohaterowie Diuny. Podczas gdy w świecie science fiction wygrywa ten, kto najlepiej ukryje swoje intencje, w gabinecie psychoterapeutycznym wygrywa ten, kto ma odwagę je odsłonić i być w swojej prawdzie.

Współczesna literatura Gestalt opisuje te wewnętrzne finty jako specyficzne „style kontaktu”. Nie są traktowane jako błąd, ale jako twórcze przystosowanie – strategię, którą człowiek rozwinął w przeszłości, aby chronić się przed zranieniem. Problem polega na tym, że stosowana automatycznie w obecnej relacji, ta strategia odcina nas od bliskości.

Moc Gestaltu polega na tym, że zamiast bez końca analizować przeszłość i pytać „dlaczego taki jesteś”, skupia się na tym, „co robisz w tym momencie (w Tu i Teraz), że nie potrafisz sięgnąć po bliskość”.

W pracy terapeutycznej rozbrajamy te wewnętrzne finty krok po kroku:

1. Zauważamy schematy: Odkrywamy te wszystkie nawykowe style kontaktu, sztywne zasady („prawdziwa miłość domyśla się bez słów”) i czarne scenariusze, które klient sam sobie pisze w głowie.

2. Odkopujemy prawdziwe „Ja”: Pomagamy klientowi połączyć się ze swoimi emocjami i poczuć, czego naprawdę w głębi duszy w tym momencie potrzebuje.

3. Trenujemy w bezpiecznych warunkach: Gabinet miejsce do doświadczania. Klient uczy się ryzykować, modyfikować swoje dotychczasowe style kontaktu, zdejmować maskę „samowystarczalnego” i sprawdzać w bezpiecznej relacji z terapeutą, jak to jest po prostu otwarcie wyrazić potrzebę lub bezbronność.

Zamiast strategii – prostota.

Największą siłą psychoterapii Gestalt jest przywracanie prostoty. Uczy ona człowieka, by przestał być strategiem wojennym we własnym życiu i związku, a stał się kimś, kto żyje odważnie i bezpośrednio.

Zamiast budować w głowie wielopiętrowe intrygi i karać partnera milczeniem z obawy przed odrzuceniem, dorosły, świadomy siebie człowiek zyskuje wolność, by odłożyć telefon, przełamać dumę i powiedzieć:

– „Miałam dziś potworny dzień i czuję się bardzo samotna. Cholernie boję się, że usłyszę, że nie masz teraz dla mnie czasu, ale bardzo potrzebuję, żebyś mnie po prostu przytulił”.

I to jest właśnie moment, w którym kończy się skomplikowana gra pozorów, a zaczyna prawdziwe, autentyczne życie.

Bibliografia:

Joyce, P., Sills, C. (2014). Praktyka psychoterapii Gestalt. Łódź: Wydawnictwo Gestalt i My. granicy

Premack, D., Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 515-526.